Arek Miernik
Wyobraźmy sobie kilka pytań, które ktoś zadaje uczonemu islamu: czy hadis mówiący o danej praktyce jest autentyczny? Co dokładnie oznacza konkretny werset Koranu? Czy nowoczesne ubezpieczenia są zgodne z prawem islamskim? Czy koraniczne opisy Boga należy rozumieć dosłownie czy metaforycznie?
Już na pierwszy rzut oka widać, że choć wszystkie te pytania dotyczą islamu, nie są wcale pytaniami tego samego rodzaju. W pierwszym przypadku problemem jest wiarygodność przekazu. W drugim – znaczenie tekstu. W trzecim – dedukcja normy prawnej. W czwartym – zagadnienie teologiczne dotyczące natury Boga.
Właśnie dlatego w okresie formatywnym islamu nie pojawiła się jedna uniwersalna nauka zajmująca się „interpretacją religii”. Zamiast tego stopniowo wykształcił się cały ekosystem wyspecjalizowanych dziedzin, z których każda próbowała odpowiedzieć na inny rodzaj pytań stawianych tekstom objawionym. Jedne zajmowały się ustalaniem znaczenia, inne autentyczności, jeszcze inne norm religijnych czy zagadnień doktrynalnych.
Dla współczesnego czytelnika przyzwyczajonego do mówienia po prostu o „teologii islamskiej” może to być zaskakujące. Tradycja islamu przypomina jednak bardziej rozbudowany uniwersytet niż pojedynczą dyscyplinę. Tak jak współczesna medycyna dzieli się na chirurgię, neurologię czy psychiatrię, tak świat islamskich uczonych podzielony jest na specjalizacje zajmujące się różnymi aspektami religii. Przyjrzyjmy się więc najważniejszym z nich.
Najprostszym sposobem zrozumienia tej mapy jest rozpoczęcie od samego początku procesu interpretacji. Punktem wyjścia są oczywiście teksty źródłowe – Koran oraz przekazy dotyczące słów i działań Proroka Muhammada, czyli hadisy. Jednak już bardzo wcześnie muzułmańscy uczeni zauważyli, że wokół tych dwóch źródeł pojawiają się dwa zupełnie różne rodzaje pytań.
Pierwszy dotyczy znaczenia. Co dokładnie oznacza dany werset? Czy należy rozumieć go dosłownie czy metaforycznie? Jak jego znaczenie zmienia kontekst historyczny, językowy lub relacja do innych fragmentów Koranu? Odpowiedzi na takie pytania stały się domeną dziedziny zwanej ulum al-Qur’an („nauki koraniczne”) oraz tafsiru, czyli egzegezy Koranu.
Drugi rodzaj pytań dotyczy wiarygodności przekazu. Skąd wiadomo, że Prorok rzeczywiście wypowiedział dane słowa? Które hadisy są autentyczne, a które nie? Jak rozstrzygać sytuacje, gdy dwa przekazy wydają się ze sobą sprzeczne? Wokół tych problemów wyrosła dziedzina zwana ulum al-hadith („nauki hadisowe”), tworząca jeden z najbardziej rozbudowanych systemów krytyki źródeł w historii religii.
Na tym jednak proces się nie kończył. Nawet jeśli uznamy hadis za autentyczny i ustalimy znaczenie danego wersetu, pozostaje jeszcze pytanie, jakie praktyczne konsekwencje z tego wynikają. Czy mamy do czynienia z obowiązkiem, zaleceniem czy jedynie moralną wskazówką? Jak stosować teksty objawione do sytuacji, które pojawiły się wiele stuleci po ich powstaniu? Tego rodzaju pytania doprowadziły do rozwoju fiqhu – nauki zajmującej się normami religijnymi i prawem.
Jeszcze inny rodzaj problemów pojawiał się wtedy, gdy przedmiotem refleksji stawały się nie konkretne działania człowieka, lecz same podstawy wiary. Jak rozumieć Boże atrybuty? Jak pogodzić Bożą wszechwiedzę z ludzką wolną wolą? Jaka jest relacja między rozumem a objawieniem? Tak narodziła się dziedzina kalam – klasyczna teologia islamu.
Oczywiście w rzeczywistości granice między tymi dziedzinami nie zawsze były ostre. Te same pytania często prowadziły uczonych przez kilka różnych obszarów wiedzy jednocześnie. Mimo to podział ten pozwala uchwycić podstawową logikę rozwoju islamskiej tradycji intelektualnej: różne rodzaje pytań rodziły różne narzędzia, a te z czasem przekształcały się w osobne dyscypliny wiedzy.
Kiedy tekst nie jest oczywisty
Weźmy pozornie prosty przykład. W pierwszych latach istnienia islamu muzułmanie modlili się zwróceni w kierunku Jerozolimy. Później Koran nakazał zmianę kierunku modlitwy na Mekkę (werset 2:144), która do dziś pozostaje centrum życia religijnego islamu. Jednocześnie w Koranie znajdujemy również werset stwierdzający, że „do Boga należą wschód i zachód. Gdziekolwiek się obrócicie, zawsze zwrócicie się w stronę Boga.” (2:115).
Każdy z tych fragmentów wydaje się stosunkowo jasny, gdy czytamy go osobno. Trudność pojawia się dopiero wtedy, gdy próbujemy zrozumieć je razem. Jeśli Bóg jest obecny wszędzie, dlaczego modlitwa ma być skierowana w konkretnym kierunku? Czy pierwszy werset odnosi się do szczególnej sytuacji? Czy drugi ustanawia nową normę religijną? A może oba mówią o różnych aspektach tego samego zagadnienia?
Tego rodzaju pytania pojawiały się nieustannie podczas interpretacji Koranu. Niektóre wersety wydawały się bardzo ogólne, inne niezwykle konkretne. Jedne zostały objawione w odpowiedzi na określone wydarzenia historyczne, inne miały charakter bardziej uniwersalny. Niektóre fragmenty były jasne i bezpośrednie, podczas gdy inne od początku budziły pytania o ich dokładne znaczenie. Wraz z upływem czasu coraz bardziej oczywiste stawało się, że poprawna interpretacja wymaga czegoś więcej niż znajomości samego tekstu.
To właśnie z takich problemów narodziły się nauki koraniczne (ulum al-Qur’an). Uczeni zaczęli badać okoliczności objawienia poszczególnych wersetów (asbab al-nuzul), analizować ich chronologię, rozróżniać fragmenty pochodzące z okresu mekkańskiego i medyńskiego, badać relacje między różnymi częściami Koranu oraz zwracać uwagę na zagadnienia językowe i retoryczne. Wszystko po to, by odpowiedzieć na pozornie proste pytanie: co właściwie oznacza tekst?
Kulminacją tych wysiłków stał się tafsir – tradycja komentarzy koranicznych, która przez stulecia rozrosła się do rozmiarów jednej z największych bibliotek interpretacyjnych w historii religii. To właśnie tutaj spotykały się wszystkie wcześniejsze narzędzia: język, historia, kontekst objawienia, hadisy i refleksja teologiczna. Tafsir nie jest więc jedną z wielu dziedzin wiedzy, ale miejscem, w którym rezultaty wielu różnych dziedzin łączą się w próbę zrozumienia znaczenia objawienia.
Skąd wiemy, że Prorok naprawdę to powiedział?
Jeżeli interpretacja Koranu rodzi pytanie o znaczenie tekstu, to hadisy rodzą problem jeszcze bardziej podstawowy: skąd właściwie wiemy, że dany tekst rzeczywiście pochodzi od Proroka?
Wyobraźmy sobie uczonego żyjącego dwa lub trzy stulecia po śmierci Proroka Muhammada. Przed sobą ma setki, a z czasem tysiące krążących w świecie muzułmańskim przekazów przypisywanych Prorokowi. Niektóre pochodzą od jego żon, inne od towarzyszy, jeszcze inne od osób żyjących już pokolenie lub dwa później. Część z nich wydaje się wzajemnie potwierdzać, inne sprawiają wrażenie sprzecznych. Niekiedy jeden hadis był przekazywany przez kilku różnych narratorów w kilku nieco odmiennych wersjach. Jak odróżnić autentyczne wspomnienie od pomyłki, zniekształcenia lub świadomego fałszerstwa?
To właśnie z tego problemu narodziły się nauki hadisowe (ulum al-hadith). Uczeni zaczęli badać nie tylko treść przekazów (matn), ale również historię ich transmisji (isnad) – łańcuch osób przekazujących dany hadis z pokolenia na pokolenie. Analizowano wiarygodność narratorów, ich pamięć, reputację, relacje z innymi uczonymi, a nawet to, czy w ogóle mieli możliwość spotkania osób, od których mieli otrzymać dany przekaz.
W rezultacie powstał niezwykle rozbudowany system klasyfikacji hadisów. Nie wszystkie były traktowane jednakowo. Niektóre uznawano za autentyczne (sahih), inne za słabe (da’if), jeszcze inne za wątpliwe lub całkowicie je odrzucano. Co więcej, sam fakt uznania hadisu za autentyczny nie zawsze kończył dyskusję. Pozostawały pytania o jego znaczenie, zakres zastosowania czy relację do innych hadisów i do Koranu.
Podobnie jak w przypadku tafsiru, celem nie było więc jedynie zgromadzenie tekstów, ale stworzenie metodologii pozwalającej odróżnić przekazy bardziej wiarygodne od mniej wiarygodnych. Dzięki temu hadisy stały się nie tylko zbiorem religijnych opowieści, lecz również przedmiotem jednej z najbardziej rozwiniętych tradycji krytyki źródeł, jakie powstały w świecie przednowoczesnym.
Od znaczenia do działania
Załóżmy, że wykonaliśmy już pracę dwóch poprzednich dziedzin. Ustaliliśmy, że dany hadis jest autentyczny. Ustaliliśmy również, co oznacza odpowiedni werset Koranu. Można by przypuszczać, że problem został rozwiązany. W rzeczywistości właśnie wtedy pojawia się kolejne pytanie.
Wyobraźmy sobie kupca, który chce wiedzieć, czy określony rodzaj transakcji jest religijnie dozwolony. Albo podróżnika zastanawiającego się, czy podczas podróży może przerwać post. Albo człowieka pytającego o zasady dziedziczenia majątku po śmierci krewnego. W takich sytuacjach nie wystarczy już odpowiedzieć na pytanie, co mówi tekst. Trzeba odpowiedzieć na pytanie: co należy zrobić?
To właśnie wokół tego problemu wyrosła dyscyplina znana jako fiqh. Jej zadaniem nie było przede wszystkim interpretowanie pojedynczych tekstów, lecz przekładanie tekstów na normy regulujące konkretne sytuacje życiowe. W tym sensie fiqh stanowi punkt spotkania między światem objawienia a codzienną praktyką muzułmanów i ich społeczeństw.
Bardzo szybko okazało się jednak, że również tutaj nie wystarcza sama znajomość źródeł. Co zrobić, gdy kilka tekstów wydaje się prowadzić do różnych wniosków? Jak postępować w sprawach, których Koran i hadisy nie omawiają wprost? Jaką rolę powinien odgrywać rozum, analogia czy dobro wspólnoty? Pytania te doprowadziły z kolei do powstania kolejnej dziedziny – usul al-fiqh, czyli teorii i metodologii prawa islamskiego.
Ponieważ zarówno fiqh, jak i usul al-fiqh zajmują centralne miejsce w historii intelektualnej islamu oraz w dzisiejszych debatach o tej religii, poświęcimy im osobny tekst. Na razie wystarczy zauważyć, że wraz z ich pojawieniem się islamska tradycja interpretacyjna przestała zajmować się wyłącznie pytaniem o znaczenie tekstu lub autentyczność przekazu. Coraz większą rolę zaczęło odgrywać pytanie o to, jak przełożyć te źródła na konkretne decyzje dotyczące ludzkiego działania.
Gdy pytanie dotyczy nie działania, lecz prawdy
Nie wszystkie pytania stawiane religii dotyczą jednak tego, jak należy postępować. Część z nich dotyczy samych podstaw wiary. Czy człowiek posiada wolną wolę, czy też wszystkie jego działania są z góry określone przez Boga? Jak rozumieć koraniczne opisy Bożych atrybutów? Czy rozum może samodzielnie dojść do niektórych prawd religijnych, czy też całkowicie zależy od objawienia? Co właściwie sprawia, że człowiek jest wierzący?
Pytania takie pojawiały się bardzo wcześnie w historii islamu. Częściowo wynikały z samej lektury Koranu, częściowo z kontaktu muzułmanów z innymi tradycjami religijnymi i filozoficznymi, a częściowo po prostu z naturalnej potrzeby zrozumienia własnej wiary. W przeciwieństwie do fiqhu ich celem nie było ustalenie, co należy robić, lecz ustalenie, co należy uważać za prawdę.
Właśnie wokół takich problemów wykształcił się kalam – klasyczna teologia islamu. Jej przedstawiciele starali się nie tylko interpretować teksty objawione, ale również budować spójne wyjaśnienia doktryn religijnych, bronić ich przed krytyką i odpowiadać na intelektualne wyzwania swoich czasów. W rezultacie powstały rozbudowane debaty dotyczące natury Boga, objawienia, ludzkiej odpowiedzialności czy relacji między rozumem a wiarą.
Podobnie jak w przypadku prawa, również tutaj z czasem pojawiły się różne szkoły i metodologie. Niektórzy teologowie chętniej sięgali po argumentację filozoficzną, inni podchodzili do niej z większą ostrożnością. Wszyscy jednak próbowali odpowiedzieć na to samo pytanie: jak rozumieć prawdy wiary w sposób pozostający wiernym objawieniu, a jednocześnie intelektualnie spójny.
Jedna religia, wiele języków
Po przedstawieniu tych dziedzin łatwo odnieść wrażenie, że każda z nich zajmuje się własnym, odrębnym obszarem wiedzy. W rzeczywistości granice między nimi były znacznie bardziej płynne. Ci sami uczeni często poruszali się między kilkoma dyscyplinami jednocześnie, a jedno pytanie religijne mogło uruchamiać refleksję w wielu różnych obszarach wiedzy.
Weźmy dla przykładu koraniczne fragmenty mówiące o „ręce Boga”, „obliczu Boga” czy Jego „zstępowaniu”. Dla komentatorów Koranu (mufassirun) podstawowym pytaniem będzie znaczenie tych wyrażeń w języku objawienia i ich miejsce w szerszym kontekście Koranu. Badacze hadisów (muhaddithun) będą szukać przekazów pokazujących, jak rozumiał je Prorok i jego towarzysze. Teologowie (mutakallimun) zapytają o to, co takie opisy mówią o naturze Boga i jak pogodzić je z przekonaniem o Jego transcendencji. Z kolei prawnicy (fuqaha) mogą w ogóle nie zajmować się tym problemem, uznając go za należący do innej dziedziny wiedzy.
Mamy więc do czynienia nie tyle z konkurującymi odpowiedziami, ile z różnymi sposobami zadawania pytań. Każda z tych dyscyplin patrzy na ten sam materiał źródłowy z innej perspektywy i przy pomocy innych narzędzi. Właśnie dlatego klasyczna tradycja islamu nie przypominała jednej wielkiej debaty prowadzonej przez wszystkich na ten sam temat, lecz raczej rozbudowaną cywilizację wiedzy, w której różne dziedziny pełniły różne funkcje.
Zrozumienie tej różnicy jest kluczowe. Kiedy współcześnie mówi się o „stanowisku islamu”, często zakłada się, że istnieje jeden rodzaj odpowiedzi na każde pytanie. Tymczasem już sama struktura klasycznej tradycji pokazuje coś przeciwnego: zanim można odpowiedzieć na pytanie, trzeba najpierw ustalić, jakiego rodzaju jest to pytanie i która z dziedzin islamu jest właściwym miejscem do jego postawienia
Zakończenie
Jeżeli poprzedni tekst poświęcony był pytaniu, kto mówi w imieniu islamu, to ten próbował odpowiedzieć na pytanie, czym właściwie zajmują się ci, którzy przez stulecia tworzyli jego tradycję intelektualną. Zobaczyliśmy, że nie była ona jedną dyscypliną ani jednym sposobem myślenia, lecz rozbudowanym ekosystemem dziedzin odpowiadających na różne rodzaje pytań: o znaczenie tekstu, autentyczność przekazu, naturę wiary czy praktyczne konsekwencje objawienia.
Jednocześnie już pobieżny przegląd tej mapy pokazuje, że nie wszystkie jej elementy zajmowały w historii islamu równie centralne miejsce. Spośród wszystkich opisanych tu dziedzin szczególną rolę odegrał fiqh – nauka zajmująca się przekładaniem tekstów religijnych na konkretne normy regulujące życie jednostek i wspólnot. To właśnie wokół niego powstały szkoły prawne, to on w największym stopniu kształtował codzienną praktykę religijną muzułmanów i to z nim najczęściej kojarzone jest dziś pojęcie szariatu.
Dlatego w kolejnym tekście przyjrzymy się bliżej właśnie fiqhowi oraz usul al-fiqh – metodologii stojącej za jego wnioskami. Innymi słowy: spróbujemy zobaczyć, jak klasyczna tradycja islamu przechodziła od interpretacji tekstów do formułowania norm oraz dlaczego ten proces okazał się znacznie bardziej złożony, niż sugerują zarówno jego zwolennicy, jak i krytycy.
Arek Miernik – teolog muzułmański, absolwent islamskich studiów seminaryjnych w Instytucie Al-Mahdi (Wielka Brytania) oraz islamistyki na Wydziale Filozofii, Teologii i Religii Uniwersytetu w Birmingham. Tłumacz wielu pozycji literatury muzułmańskiej na język polski. Pełni funkcję imama w Stowarzyszeniu Jedności Muzułmańskiej, związku wyznaniowym zrzeszającym polskich wyznawców islamu szyickiego.
